Nos últimos tempos asistimos a un debate sobre a lingua que vai máis alá de cuestións filolóxicas, que ten unha ampla significación para o futuro do galego e, polo tanto, da identidade nacional de Galicia.
Unha parte da explicación do por qué non está pechado o debate sobre a lingua, radica de cómo se fixo aquí a transición democrática.
– A dereita goberna dende un primeiro momento Galicia, e do mesmo xeito que non cre na Autonomía, tampouco cre no idioma.
– A esquerda, que apoia o Estatuto, sae moi debilitada. O PSdeG – PSOE xurde como partido de aluvión, sen pasado e sen perspectiva propia. Os eurocomunistas, a pesares do seu compromiso antifranquista, son testemuñais.
– O nacionalismo tampouco aposta polo autogoberno. As súas posicións van desde o independentismo ao lusismo. Axudando, con elo, ás pretensións da dereita de desdebuxar a Autonomía herdeira do Estatuto de Castelao.
A falla de autoridade social permite a existencia de Institucións e asociacións con diversas normativas lingüística, baixo presupostos máis ideolóxicos que filolóxicos, que buscan diversos graos de diferenciación política – territorial co resto de España.
Esta diferenciación vai dende unha normativa oficial que busca o espacio do galego sen converter ao castelán en inimigo visceral; á normativa lusista que considera que Galicia é unha expresión da cultura portuguesa, anulando a identidade nacional propia. Entre as dúas, a de mínimos reintegracionistas, que sigue acomplexada pola lusista.
Os tempos son chegados para pecha-la problemática das normativas, tendo en conta que nestes vinte anos houbo cambios que obrigan a reformularse aspectos superados, minimizados ou que son novidosos:
A globalización trae consigo a necesidade de conseguir un amplo acordo na sociedade galega que permita que a nosa cultura poda ter o seu propio espacio diferenciado que nos permita seguir sendo galegos. Porque é ben certo que se aínda somos galegos é por mor do idioma. A normativa galego – portuguesa non ten sentido, non só porque non se usa en ningunha parte de Galicia, senón porque deixamos de ser galegos para nos converter en portugueses.
Aínda así é indubidable a existencia dunha orixe común, que agora maniféstase en dúas personalidades nacionais diferenciadas. O portugués é unha referencia a ter en conta, que sufre unha diferenciación cada vez maior entre as súas falas.
As Institucións autonómicas, os partidos e as entidades culturais galegas deben chegar a un acordo que peche “definitivamente” o conflicto das normativas. Rexeitada a normativa galego – portuguesa, e dende a oficial con modificacións de consenso, debería haber un espacio de entendemento que permita un achegamento en beneficio do idioma galego, sen renunciar a nosa identidade e a reforza-la autoridade da Real Academia Galega.
Hoxe a dicotomía non é galego versus castelán, senón culturas anglófilas ou culturas latinas. A Historia é como é. En Galicia, pese a quen pese, existe unha cultura galega en castelán, coa que debemos convivir e reivindicar como nosa e expresión de riqueza.
A regaleguización de Galicia virá dada da man dos galegos das cidades ou non haberá tal. Para elo, hai que converter ao galego nunha lingua máis atraente socialmente. Amplia-la súa presencia non medios, ter unha soa normativa e desenvolver unha cultura galega de interese, baseada máis na calidade. O fenómeno literario de Manuel Rivas ou a música folc galega perfilan algunhas das liñas a seguir.
O idioma tamén necesita da recuperación da esquerda na nosa terra e o seu reencontro coa Cultura. Unha esquerda que reedite a Alianza das forzas do traballo e da cultura, cun proxecto federalista para España e de país para Galicia.

Neste mes de xaneiro asistimos ao cincuenta aniversario da desaparición de Castelao. A figura máis importante do Galeguismo, desenvolvese entre o mito e a realidade, cando non na simple utilización ideolóxica. A visión que dase del é moitas veces sesgada ou sacada de contexto, e dende logo non é o único. Aí está o caso de Celso Emilio, creador da personaxe literaria de Fuco Buxán, que na maioría das biografías aparece como fundador da UPG, pero non o seu paso polo PCG e menos que foi candidato ao senado polo PSdeG – PSOE, na última etapa.
No caso de Castelao, dende logo non aparece a súa afinidade ideolóxica co socialismo democrático, recoñecida en 1935 no seu desterro extremeño, ou a súa relación con Quintanilla Martínez.
A mellor forma de coñece-lo está seguindo a súa obra: unha especie de diario político, onde expresa a súa evolución a través do tempo, as súas tensas relacións co exilio republicano contrario á autonomía das nacionalidades, e o seu desacougo pola consolidación do franquismo. Evidentemente, estou a falar do Sempre en Galiza. Nel encontraremos as claves do seu pensamento, alén do empequenecemento con que algúns nolo intentan presentar.
Nas súas páxinas encontramos o seu rexeitamento á independencia. Avoga por unha República Federal Española, formada basicamente por catro nacións e as súas rexións: Castela, Cataluña, Euskadi e Galicia. Esta visión de España fai que pida dúas cámaras lexislativas: un congreso dos deputados e unha cámara de representación territorial, as dúas base dun Estado Federal, que recoñeza os dereitos dos cidadáns por unha parte e das nacións que conformaron historicamente a península ibérica, por outra.
Declara que as pretensións galeguistas son españolísimas, e pide a confederación con Portugal, como camiño na unidade hispana. Avoga por unha alianza Galiza – Portugal, necesaria para contrapesar o poder catalán e do nacionalismo castelán. A súa concepción do dereito á autodeterminación está máis afincada no dereito dos pobos e cidadáns ao goberno dos seus propios asuntos, no día a día. A independencia só é entendible como recurso final contra da negación da propia existencia. De feito, no Libro III, rexeita a denominación “nacionalista” para a súa definición política.
O Sempre en Galiza aborda cuestións aínda non pechadas como é a organización territorial deste estado plurinacional que é España. É, por tanto, unha obra de referencia. Obviamente, a globalización e a nosa integración na Unión Europea implica repensar o artellamento de determinadas cuestións con respecto ás nacións e no senso de profundizala democracia, aumenta-los dereitos humanos e cidadáns, pero elo non entraña contradiccións coa lectura xeral da obra.
Unha das cuestións fundamentais xira arredor do idioma galego, seña esencial de identidade de Galicia como pobo diferenciado. Castelao non cree no bilingüismo, pero rexeita a guerra civil entre tódolos idiomas españois. O galego tamén é para el un idioma español.
O recoñecemento do Estatuto de Galicia é a súa actividade política básica, xa que entendía que era a ferramenta fundamental do pobo galego na defensa dos seus dereitos. Así foi que o tempo doulle a razón. Galicia, Euskadi e Cataluña son comunidades históricas e nacionalidades porque así o recoñece a Constitución – convertíndose na base xurídica dos seus dereitos históricos – en base á existencia dos seus respectivos estatutos. No caso galego plebiscitado o 28 de xuño de 1936.
As súas ideas pódense concretar nos seguintes principios: A) Autonomía integral de Galiza para federarse cos demais pobos de España. B) República Federal Española para confederarse con Portugal. C) Confederación Ibérica para constituír a Unión Europea. D) Estados Unidos de Europa para constituír a Unión Mundial.
A modo de resume, dicir que o galeguismo de Castelao só é entendible dende a defensa da Galicia e o compromiso dunha España federal e solidaria, fronte ao Estado uniformista e o separatismo.

Castelao: “En política deixamos de chamarnos “nacionalistas” porque non pretendemos convertir a Galiza n-un Estado independente, e de antemán facemos uso da autodetermiñación, que a toda nacionalidade lle corresponde, para oferecer dos nosos dereitos todo canto sexa necesario en favor da unión hespañola.”
(Sempre en Galiza, Libro III, páxina 292, Obra Completa 2, Akal Editor, 1994)